Nereden Çıktı Bu Kaygı

Nereden Çıktı Bu Kaygı?

"Kesin beynimde bir hasar meydana gelmiş olmalı!"

Kaygı bozukluğu yaşayan bir birey, çoğu zaman içinde hissettiği kaygı ve korku dalgalanmalarını anlamlandıramaz. Henüz bu mekanizmayı tam özümseyememişse bu durum, o kişi için yeni bir endişe kaynağına dönüşmeye başlar. Zira kaygının temel yakıtı bilinmezliktir. Bu nedenle kişi, neden kaygılandığını bulmaya ve durumu netliğe kavuşturmaya çalışır; çünkü ancak bu yolla kurtulacağını düşünür. Henüz başka bir yol bilmemektedir.

Kaygı bozukluğu çözülmesi gereken zihinsel bir sorun olarak ele alınmaya başlandığından bu yana modern bilim, gerek psikiyatri gerekse psikoloji alanlarından konuya eğilmiş ve çeşitli yöntemler denemiştir. Bu yaklaşımları kısaca şöyle özetleyebiliriz:

Psikanalitik (Psikodinamik) Yaklaşım: Davranışların kaynağını bilinçdışı süreçlerde, çocukluk deneyimlerinde ve bastırılmış dürtülerde arar. Geçmişi analiz ederek bugünü çözmeye çalışır.

Davranışçı Yaklaşım: Zihinle değil, yalnızca gözlemlenebilir davranışlarla ilgilenir. Her şeyin öğrenme (ödül, ceza ve koşullanma) yoluyla oluştuğunu savunur.

Bilişsel Yaklaşım: "İnsan ne düşünüyorsa odur" anlayışından hareket eder. Bilgiyi nasıl işlediğimize, belleğimize ve dünyayı nasıl yorumladığımıza (şemalarımıza) odaklanır; hatalı düşünce biçimlerini düzeltmeyi hedefler.

Hümanist (İnsancıl) Yaklaşım: İnsanın özünde iyi olduğunu ve kendini gerçekleştirme potansiyeline sahip olduğunu savunur. Kişinin kendi deneyimine ve duygularına değer verir.

Varoluşçu Yaklaşım: Hayatın anlamı, ölüm kaygısı, özgür irade ve sorumluluk gibi varoluşsal sorulara odaklanır. İnsanın kendi seçimleriyle kaderini bizzat inşa ettiğini vurgular.

Gestalt Yaklaşımı: "Bütün, parçaların toplamından fazladır" ilkesiyle hareket eder. Kişinin şu ana odaklanmasını ve parçalanmış yaşantılarını bir bütün hâline getirmesini hedefler.

Biyolojik (Nöropsikolojik) Yaklaşım: Davranış ve düşünceleri tamamen genetik yapı, hormonlar ve beyin fizyolojisi üzerinden açıklar. Psikolojik sorunları biyolojik bir arıza gibi ele alır.

Sistemik Yaklaşım: Bireyi tek başına değil, içinde bulunduğu aile ve toplum sistemi içinde değerlendirir. Sorunların bireyden değil, ilişkilerdeki kopukluk ve aksaklıklardan kaynaklandığını savunur.

Bu yaklaşımların bünyesinde yer alan ve adını duyurmuş olabileceğiniz EMDR, hipnoterapi, EFT ve Aile Dizilimi gibi yöntemler ise bir akımdan ziyade teknik uygulamalardır; dinamiklerini içinde bulundukları yaklaşımın özünden almışlardır.

Kaygı bozukluğu (gerçekten buna "bozukluk" demeli miyiz, emin değilim) yaşayan kişiler, çektikleri sıkıntıya çözüm bulmak için bir yöntemden diğerine geçiş yaptılar. Tüm bu yaklaşımlar da bu kişilere yardım etme çabası içine girdi. Kimi akım geçmişe vurgu yaparak yaşanan travmaları çözmenin acıları hafifletebileceğini ya da tamamen yok edebileceğini öne sürerken, kimisi şu anda işleyen mekanizmalara yöneldi. Kimisi ise —ki bu, biyolojik yapılarla ilgilenen psikiyatri alanıdır— dışarıdan yapılacak biyolojik ve fizyolojik müdahalelerle sorunu çözmeye katkıda bulunmaya çalıştı.

Geldiğimiz noktada bu acılarla yaşamaya devam eden insanların kayda değer bir bölümü hâlâ çözüm beklemektedir. Bu yüzden kişiler zaman zaman alışılmadık yöntemlere bile şans verip bir nebze rahatlama umuduna tutunurlar. Şu anda bu alanda en büyük ilerlemeyi Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT ya da İngilizce adıyla CBT) kaydetmiş ve somut başarılar elde etmiş gözükmektedir. Ancak burada önemli bir nüansı belirtmek gerekir: Popüler algıda BDT çoğunlukla "düşünceni değiştir, duygun değişsin" formülüne indirgenir. Bu izlenim hem haksız hem de yanıltıcıdır; modern BDT, özellikle üçüncü dalga yaklaşımlar (Farkındalık Temelli Bilişsel Terapi, Diyalektik Davranış Terapisi) bedensel duyumları ve duygusal işlemeyi de kapsar. Bununla birlikte pratik uygulamada bu bütüncül anlayışın her zaman hayata geçirilemediği de bir gerçektir. Başarı oranları bozukluğa göre önemli farklılıklar göstermektedir: Panik bozuklukta %70–90'a ulaşabilen bu oran, yaygın anksiyete bozukluğunda ilaç ve terapi kombinasyonuyla %45–60 civarında seyretmektedir.

Bu oranlar ve dünyanın farklı bölgelerinden gelen yeni veriler ışığında, bugün özellikle daha dirençli vakalar için umut vadeden Kabul ve Kararlılık Terapisi (KKT ya da İngilizce adıyla ACT) hız kazanmaya başlamıştır. ACT'ı 1980'lerde geliştiren, bizzat panik bozukluğu yaşayan psikolog Steven C. Hayes'tir. Pek çok uygulayıcı ve iyileşme hikâyesi için ise ortak bir ilham kaynağı, kabul temelli kaygı yaklaşımının öncüsü sayılan Avustralyalı hekim Claire Weekes'tir. Weekes'in felsefesi ACT'ın değerleriyle güçlü biçimde örtüşmekle birlikte, iki yaklaşım birbirinden bağımsız olarak şekillenmiştir.

Bir yanda sinirbilimin katkıları, psikolog ve psikiyatristlerin kuramsal çalışmaları ve klinik deneyler alanı beslemeye devam ederken, öte yanda bu acıları çeken bireylerin henüz yanıt bulamadığı sorular varlığını sürdürmektedir. Bunların içinde en çok zorlayan konulardan biri de ani kaygı sıçramalarıdır.

Aşırı uyarılmış bir sinir sistemine sahip kişiler, temel kaygı düzeyleri yüksek ya da düşük olsun, gün içinde kaygı seviyesinde belirgin dalgalanmalar yaşarlar.

Bu dalgalanmalar çoğu zaman düşünme yoluyla anlamlandırılmaya çalışılır ve belirli bir ölçüde açıklanarak tolere edilebilir. Örneğin "Hava kapalı; bu benim kaygımı yükseltiyor, çünkü kapalı havaları hiçbir zaman sevmezdim" gibi. Ancak özellikle anlık —belki de milisaniyeler düzeyinde— gerçekleşen sıçramalar vardır ki bunlara anlam yüklemek son derece güçtür. İyileşme sürecinde asıl yapmamız gerekenler bu sıçramalardan bağımsız olsa da, bu durumda olan kişiler için hazmedilmesi gereken ciddi bir meseledir. Çünkü bu sıçramalar kişide hayal kırıklığı doğurur; bu duygu ise neredeyse umutsuzlukla eş anlamlıdır.

Özellikle BDT uygulayan bir psikologla çalıştıysanız, size sorunun kaynağının düşünce-his döngüsü olduğu söylenmiştir. Daha geniş çerçevede bu neredeyse doğrudur. Belli bir noktaya kadar kesinlikle doğrudur da. Ancak kaygı bozukluğu sürecini yalnızca düşünceler ve hisler üzerinden açıklamanın yetersiz kaldığı durumlar mevcuttur. Çünkü bu sıkıntıyı yaşayan biri doğal olarak şunu soracaktır: "Ben sadece bulaşık yıkıyordum; o an aklımda yalnızca tabağa yapışmış yumurta kalıntısını temizlemek vardı. Birden kaygım 4 seviyesinden 9 seviyesine fırladı, ardından geri düştü. Ne oluyor? Teli mi yoksa süngeri mi kullansam diye düşünürken bu nasıl olur?"

İşte bu noktada "düşünce duyguyu doğurur" açıklaması yetersiz kalmaktadır. Bu meseleye nörobilimin sunduğu en yerinde yanıt, örtük duygusal bellek (implicit emotional memory) kavramıdır. Nörobilimci Joseph LeDoux'nun çalışmaları bu konuyu çarpıcı biçimde aydınlatmıştır: Beyin, tehlike uyarılarını işlemek için iki farklı yol kullanır. "Yüksek yol" (high road), talamus → korteks → amigdala hattını izler; yavaş ama ayrıntılı bir değerlendirme yapar. "Düşük yol" (low road) ise talamus → amigdala hattını izler; kortikal işlemi tamamen atlayarak milisaniyeler içinde bir tehlike tepkisi üretir. Biz "hiçbir şey düşünmüyorken" yaşanan kaygı sıçramalarının önemli bir bölümü, bu ikinci yoldan kaynaklanmaktadır. Daha geniş bir çerçeveden bakıldığında ise Antonio Damasio'nun somatik işaretleyici hipotezi (somatic marker hypothesis) de aynı gerçeği destekler: Beyin geçmişteki deneyimleri bedensel sinyallerle —nabız değişimi, kas gerilimi, bağırsak hareketleri— etiketler ve benzer bir bağlam algılandığında bu etiket bilinçsizce devreye girer.

Zira biz "düşünce" dediğimizde zihnimizde beliren kelime dizilimlerini hayal ederiz. Bu, belirli bir düşünce sürecinin ürünü olan bir cümle olabileceği gibi, o anki odak noktamızla hiçbir ilgisi olmayan, tamamen rastlantısal bir kelime dizisi de olabilir. Söz konusu kelime dizisi, fark edilebilir biçimde zihnimizde belirir. Kaygı yaşayan kişiler bu iki durumu ve her ikisinin tetiklediği kaygı artışını anlamakta genellikle güçlük çekmezler. Oysa bir durum daha vardır ki onu kavramak çok daha güçtür: Bu hâlde zihinde beliren hiçbir kelime dizisi yoktur. Yalnızca duygu vardır. İşte burada hem bilgisayar dünyasından —ki o da menşeini insan beyninden alır— bir benzetme yapabiliriz hem de bu benzetmenin güncel nörobilimle örtüştüğünü görebiliriz.

Günümüzde yaygınlaşan yapay zekanın belirli bir katmanı şu şekilde çalışır: Mevcut koşullardaki tüm ilgili değişkenleri al, bunları belirli katsayılarla çarpıp topla, bir düzeltme işleminden geçir ve bir çıktı üret. Bunu olabildiğince çok senaryo için tekrarla; beklenen sonuçlara ulaşana kadar katsayıları güncelle. Daha önce karşılaşılmamış yeni bir durumda ise tüm değişkenleri bu katsayılarla çarp, bir sonuca yaklaştır ve bildir. Hava durumu tahmini buna iyi bir örnek verilebilir.

Bu analoji aslında güncel iki önemli nörobilim teorisinin tam da kalbi ile örtüşmektedir. Lisa Feldman Barrett'ın İnşa Edilmiş Duygu Teorisi (Theory of Constructed Emotion) duyguların dünyadan pasif biçimde alınan tepkiler olmadığını; beynin geçmiş deneyimlerine ve beden durumuna dayanarak aktif olarak "inşa ettiği" tahminler olduğunu öne sürmektedir. Karl Friston'ın Öngörücü Kodlama (Predictive Coding) teorisi ise beynin sürekli olarak bir sonraki duyusal girdiyi öngördüğünü ve gerçek gelen veriyi bu öngörüyle karşılaştırarak hata sinyalleri ürettiğini savunmaktadır. Duygu, bu modelde bir "sonuç" değil; bedenin bir sonraki durumunu yönetmek için yapılan bir tahmindir.

Beynimiz de tam olarak böyle çalışır: Duyularımızdan gelen tüm bilgileri alır —burnumuza gelen koku, ağzımızdaki tat, derimizde ya da iç organlarımızda oluşan hisler, kulağımıza ulaşan ses, gözümüze ilişen görüntü ve o anki bedensel koşullarımız— ve şu soruyu yanıtlamaya çalışır: "Bu koşulda hangi duyguyu oluşturmalıyım ve bedeni hangi fizyolojik hâlde tutmalıyım?"

Beyin, duygusal açıdan anlamlı ya da sık tekrarlanan deneyimleri güçlü biçimde kodlama eğilimindedir. Biz farkında olmasak da zihin, aldığı binlerce veriyle birlikte geçmişte benzer koşullara eşlenen hisleri yeniden devreye sokar. Bu hisler bilinçli tercihlerimizle oluşmaz; bunlar geçmişimizde "tehlikeli / sevinçli / huzurlu" olarak işaretlenmiş ve örtük bellekte depolanmış deneyimlerdir.

Bu nedenle mantıkla açıklanamasa da içimizde ansızın bir korku ya da ansızın bir huzur belirebilir. Hiçbir şey düşünmeden bile! İşte pek çok psikolog ve terapistin gözden kaçırdığı nokta, bu döngünün üçüncü bileşenidir: örtük duygusal bellek. Peki bu bir sorun mudur?

Aslında sanki yeni bir kapı aralamış gibi görünse de —ki buna benzer durumları ele alan psikolog ya da sinirbilimciler kesinlikle mevcuttur— varılacak pratik sonuç değişmez. Kaygıdan çıkmanın temel koşulu hâlâ aynıdır: Duygularla zihnimiz arasına bir mesafe koymak; zihnimizde kendiliğinden beliren otomatik düşüncelere bilinçli katmanımızla yeni olumsuz düşünceler eklememek ve en önemlisi, hislerimizi "iyi" ya da "kötü" diye etiketlememek. His, his olarak kalmalıdır; görevi yalnızca bize bir uyarı iletmektir. İster evrimle şekillenmiş olsun ister bir yaratıcının tasarımı olsun, beynimizin tehlike algı sistemi tehdidin varlığına ya da yokluğuna ilişkin sürekli güncellemeler üzerine çalışır. Biz "tehlike var" diye etiketledikçe sistem daha sık uyarı verecektir. "Tehlike yok" sinyalini tutarlı biçimde vermeye devam ettikçe ise sistem kendini güncelleyerek bu bilgiyi örtük belleğe yeni bir kayıt olarak işleyecektir.