Merak: Kötü Alışkanlıkları Kıran Süper Güç

Merak: Kötü Alışkanlıkları Kıran Süper Güç

Merak nedir ve kötü alışkanlıkları yıkmak için onun gücünden nasıl yararlanabiliriz?

“Hiçbir özel yeteneğim yok. Sadece tutkuyla merak ediyorum.”

— Albert Einstein > “Gittikçe daha merak uyandırıcı!”

— Alice, Lewis Carroll’ın Alice Harikalar Diyarında Maceraları kitabından

2007 yılında New York şehri radikal bir şey yaptı; bu o kadar etkili oldu ki artık ülkenin dört bir yanında sıradan bir uygulama haline geldi: Metro ve tren istasyonlarının çoğuna, yolcuların gerçek zamanlı verileri kullanarak tren varış saatlerini görmelerini sağlayan tren varış "geri sayım saatleri" yerleştirdi. Bu saatlerin gelişini duyuran bir New York Times makalesinde, okuldan eve dönmekte olan 13 yaşındaki Damian Scipio şöyle diyordu: “İnsanı o kadar kaygılandırmıyor, çünkü trenin ne zaman geleceğini bilmediğinizde bir saat sonra geleceğini düşünüyorsunuz ama aslında sadece beş dakika uzakta oluyor.” Peki bu uygulama, başlangıçtaki 17.6 milyon dolarlık yatırıma (ve daha büyük ölçekte yaygınlaştırılması için yapılan sonraki masraflara) değdi mi? Kesinlikle. Aslında şehir yönetimi, nasıl öğrendiğimize dair bir şeyler biliyordu ve bu bilgiyi zihinlerimizi ve işe gidiş gelişlerimizi rahatlatmak için bir kaldıraç olarak kullandı. Şimdi, yeni bir merak bilimi, telefonlarımızda neden sonsuz bir haber akışı kaydırma maratonuna (scroll-a-thon) saplandığımızı veya bir internet aramasında keşif yaparken neden tavşan deliğine düştüğümüzü açıklayarak bizi bunun bir adım ötesine taşıyor. Bunun, doğuştan gelen bilgi dürtümüzle ve belirsizliğin bizi nasıl eyleme zorladığıyla doğrudan bir ilişkisi var. (Alışkanlıkların nasıl oluştuğuna dair temel bir rehber için Alışkanlık Döngüsü Nedir? yazısına bakabilirsiniz.) Aslında, beyinlerimizin nasıl merak duyduğuna dair birkaç temel esası bilmek; öğrenmeyi süper şarj etmek, kötü alışkanlıkları kırmak ve hatta daha mutlu, daha canlı hayatlar yaşamak için merakın gücünden yararlanmamıza yardımcı olabilir.

Merakla Doğdunuz

Merak, hepimizin sahip olduğu doğuştan gelen, doğal ve evrensel bir kapasitedir. Çocukken kendiliğinden çiçek açar. Kendi merakımıza dokunabildiğimizde, dünyayı çocuksu bir hayranlıkla keşfetmemize yardımcı olur ve bizi içine çeker.

Fermilab'ın direktörlüğünü yapmış ve 1988 Nobel Fizik Ödülü'nü kazanmış olan Leon Lederman şöyle demiştir: “Çocuklar doğuştan bilim insanıdır. Bilim insanlarının yaptığı her şeyi yaparlar. Nesnelerin ne kadar güçlü olduğunu test ederler. Düşen cisimleri ölçerler... çevrelerindeki dünyanın fiziğini öğrenirler. Hepsi kusursuz birer bilim insanıdır... Sorular sorarlar, anne babalarını 'Neden? Neden? Neden?' diyerek çıldırtırlar.” Yine de her merak aynı şekilde yaratılmamıştır. Yetişkinler olarak, çocukken sahip olduğumuz ve hissi çok güzel olan o hayranlık durumuna ulaşmakta genellikle zorlanırız; bu durum, bilgiye anında erişimle aşılanan ve Google tarafından kışkırtılan farklı bir merak türü tarafından istila edilir. Müzikte bir öncü (ve çello virtüözü) olan Yo-Yo Ma, “Ben o meraklı çocuğum, her zaman sınırda yürüyen” demiştir. İçimizdeki kaşifi uyandırmak için onun içindeki bu çocuğu nasıl kanalize edebiliriz? Merakın beyin perspektifinden nasıl çalıştığını bilmek, bu çocuksu hayranlığı yeniden canlandırmanın ve potansiyelinden yararlanmanın ilk adımıdır.

Merakın İki Çeşidi Vardır: Keyifli ve Keyifsiz

2005 yılında psikolog Jordan Litman, merakın iki ana kategorisini veya hissettirdiğini tanımladı ve bunlara I-merak (Interest / İlgi merakı) ve D-merak (Deprivation / Yoksunluk merakı) adını verdi.

• I-merak (İlgi): Bilgi açlığının keyifli, haz veren yönlerini temsil eder.

• D-merak (Yoksunluk): Bilgide bir boşluk olduğunda geliştirdiğimiz huzursuz, rahatsız edici bir "bilme ihtiyacı" durumuna karşılık gelir.

Başka bir deyişle merak, yani bilgiye yönelik o dürtü durumu; ya keyifli bir hissin başlatılması ya da rahatsız edici, kaçınılması istenen bir hissin azaltılması şeklinde çalışabilir. Merakımız hem neşeli bir ilgiyle hem de bir şeyi bilmemenin getirdiği o tatsız histen kurtulma arzusuyla devreye girebilir. Aradaki farkı görebilmeniz için her ikisinden de birer örneğe bakalım. Anlaması daha basit olan D, yani yoksunluk merakı ile başlayalım.

Yoksunluk Merakı: Kaşınması Gereken O Sıkışık, Huzursuz Bilme İhtiyacı Kaşıntısı

Yoksunluk merakı, bilgi eksikliğinden —genellikle spesifik bir bilgi parçasının eksikliğinden— kaynaklanır. Örneğin, bir film yıldızının veya ünlü birinin fotoğrafını görüp adını bir türlü hatırlayamadığınızda, onun kim olduğunu hatırlamak için beyninizi zorlamaya başlarsınız (“Ah, şu romantik komedide oynamıştı... hani şunları yaptığı... Uf, adı neydi?!”). O bilgi parçasından yoksunsunuzdur ve bir belirsizlik yaşarsınız. Hatta o cevabı beyninizden adeta cımbızla çekip çıkarmaya çalışıyormuş gibi sıkışık, kasılmış bir duruma girdiğinizi fark edebilirsiniz. Zihninizde sıkıştırmak işe yaramadığında, cevabı bulmak için hemen filmi Google'larsınız. İsmini gördüğünüzde "Ah, doğru ya" dersiniz ve bir parça rahatlama hissedersiniz; çünkü artık o bilgiden yoksun değilsinizdir.

Bu durum mesajlaşma ve sosyal medya için de geçerlidir. Biri size mesaj attığında ve telefonunuza hemen bakamadığınızda ne hissedersiniz? Eğer bir toplantıda veya akşam yemeğindeyseniz, beyninizde bir yangın alarmı aniden çalmaya başlamış ve siz telefonunuza bakana kadar kafanızın içinde bas bas bağırıyor gibidir. Belirsizlik yangını, mesajın kimden geldiğini gördüğünüz an söner.

İşte başka bir örnek: Trafikte sıkıştığınızı ve bu yoğunluğun ne kadar süreceğini bilmediğinizi düşünün. Yoğun bir belirsizlik yaşarsınız ve bunu bilmekten yoksun olmak genellikle pek iyi hissettirmez. Bu durum sizi telefonunuzu çıkarmaya veya Google Haritalar'a bakmaya zorlar, böylece tam olarak ne kadar bekleyeceğinizi öğrenirsiniz. Cevabı öğrendiğinizde çok daha iyi hissedersiniz. Aslında bekleme süreniz bir parça bile değişmemiştir; ancak kaygınız sadece ne kadar süreceğini bilmenin getirdiği rahatlamayla hafiflemiştir. Bilgi boşluğunu doldurmuş ve belirsizliği azaltmışsınızdır. Bilmeme stresinin bu şekilde azaltılması, New York şehrinin metro sistemine, insanlara bir sonraki tren için tam olarak ne kadar bekleyeceklerini söyleyen dijital tabelalar yerleştirmesinin nedenidir. İronik bir şekilde, insanlar bir sonraki trenin 15 dakika uzakta olduğunu bilmeyi, trenin sadece 2 dakika uzakta olduğunu bilmemeye (belirsizliğe) tercih ederler. Yoksunluk merakını, bilgi alındığında kaşınan o huzursuz bilme ihtiyacı kaşıntısı olarak hatırlayabilirsiniz. Negatif bir durumun ortadan kalkması başlı başına ödüllendiricidir —kaşıntı kaşındığında daha iyi hissettirir. Bunu hatırlamanın bir başka yolu da yoksunluk merakının varış noktası (hedef) ile ilgili olmasıdır. Uzun bir araba yolculuğundaysak, yorulduysak veya tuvaletimiz geldiyse, oraya varmak harika hissettirir. Belirli bir bilgi parçasını elde etmek de hedefimize varmak gibidir. Aldık. Tamamız. İşimiz bitti.

İlgi Merakı: Keşfin Geniş Açılı, Faltaşı Gibi Açık O Hayranlık Dünyası

Şimdi I-merakına, yani ilgi merakına bakalım. Bu merak türü, bir konu hakkında daha fazla şey öğrenmekle ilgilendiğimizde tetiklenir. Genellikle spesifik bir bilgi parçasından (film yıldızının adı gibi) ziyade, daha geniş bir kategoriye yöneliktir.

Örneğin; bazı hayvanların ölene kadar boyut olarak büyümeye devam ettiğini biliyor muydunuz? Bu bilginin merakınızı uyandırması ilgi merakıdır. Gerçekten de köpekbalıkları, ıstakozlar ve hatta kangurular gibi ölene kadar büyümeye devam eden bir sürü hayvan olduğu ortaya çıkmıştır. Bunlara belirsiz büyüyenler (indeterminate growers) denir. Hatta bir keresinde boyutu temel alınarak 140 yaşında olduğu tahmin edilen 20 poundluk (9 kg) bir ıstakoz bulunmuştur. Bu gerçekten büyük ve yaşlı bir ıstakoz! Hımmm, boyutu temel alınırsa Jaws acaba kaç yaşında olurdu... İlgi merakında bir konuya büyülenir, internette araştırmaya dalar ve 4 saat sonra o bilgi susuzluğunu gidermiş olarak uyanırsınız. Yeni bir şey öğrenmek iyi hissettirir. Bu, bir eksikliğin doldurulmasından farklıdır; çünkü en başta zaten yapısal bir eksiklik (açlık) yoktur. Doğayı keşfe çıktığımızda veya yeni bir şey öğrenirken varmaya çalıştığımız spesifik bir yer yoktur. Sadece keşfediyoruzdur. Mesele varış noktasından ziyade yolculuğun kendisidir.

Küçük Bilgi Testi: TV dizileri neden en heyecanlı yerinde biter (cliffhanger)? Yoksunluk merakını tetiklemek için! Ne olacağını bilmek zorundayızdır, bu yüzden dizileri arka arkaya (binge-watch) izleriz! Game of Thrones bu yaklaşımla o kadar çılgınca bir başarı elde etti ki bu durum neredeyse bir norm haline geldi.

Gördüğünüz gibi, yoksunluk ve ilgi merakı hem odaklandıkları alanlar açısından (D-merakı spesifik bilgiye odaklanırken, I-merakı daha geniştir) hem de lezzetleri açısından farklıdır. Diğer bir deyişle, farklı bir tatları veya hisleri vardır. D-merakı daha kapalı, sıkışık ve kaşınması gereken bir kaşıntıyken; I-merakı çok daha açık bir hisse sahiptir. En uç noktasında I-merakı, bizi keşfetmeye çeken o faltaşı gibi açılmış hayranlık duygusudur.

Neden Merak Duygumuz Var?

Keşiften bahsetmişken, temel lezzetleri kavradığımıza göre, merakın evrimsel kökenlerinden bazılarını veya en azından en başta neden meraka sahip olduğumuza dair bazı spekülasyonları keşfedelim. D ve I merakıyla ilişkili lezzetler ve hislerle başlayalım. D-merakında belirsizlik veya bir bilgi parçasından yoksun olmak kötü hissettirir. O belirsizliğin azaltılması ise iyi hissettirir. I-merakında ise keşfetme eyleminin kendisi iyi hissettirir. Ve bu durum, beynin takviyeli öğrenme veya ödül temelli öğrenme yoluyla nasıl öğrendiği hakkında bildiklerimizle oldukça iyi uyuşmaktadır. Her iki merak türü de ödüllendirici olabilir, ancak farklı yollarla. Ödül temelli öğrenme, pozitif ve negatif pekiştirmeye dayanır. İyi hissettiren şeyleri daha fazla, kötü hissettiren şeyleri daha az yapmak istersiniz. Aslında bu yetenek o kadar önemlidir ve o kadar eski bir evrimsel geçmişe sahiptir ki bilim insanları bunu deniz salyangozlarında bile görebilirler —tüm sinir sisteminde sadece 20.000 nöron bulunan organizmalarda (Eric Kandel'e bu keşif için Nobel Ödülü verilmiştir).

Mağara adamı olduğumuz dönemlerde bu çok yardımcıydı. Yiyecek bulmak zor olduğu için, iyi görünen bir yiyecek gördüğümüzde beynimiz "Kalori, hayatta kalma!" der ve yiyeceği yerdik. Tadına bakardık, nefis; ve özellikle şekerle birlikte beynimiz dopamin adı verilen bir kimyasal salgılardı ve bu kimyasal bize şunu fısıldardı: "Ne yediğini ve onu nerede bulduğunu hatırla." Bağlama dayalı bir hafıza kaydeder ve bir sonraki sefere süreci tekrarlamayı öğrenirdik. Yiyecek gör, yiyecek ye. İyi hisset. Tekrarla. Tetikleyici, davranış, ödül. Basit, değil mi? Merak durumunda da aynı şey geçerli olabilir. "Bilgi susuzluğu" veya "bilgi açlığı" diyenlerin bir bildiği olabilir. Aslında, merakın ödül temelli öğrenmeyle örtüştüğü fikri, büyüyen bir araştırma külliyatı tarafından desteklenmektedir.

University of California Davis'ten Matthias Gruber ve meslektaşları liderliğindeki bir çalışmada, öğrencilerden genel kültür sorularından oluşan bir listeyi incelemeleri ve cevabı öğrenmeye yönelik merak seviyelerini, cevabın hiç umurunda olmamasından öğrenmek için "ölmeye" kadar uzanan bir ölçekte derecelendirmeleri istendi. Sadece merak zirve yaptığında beyindeki dopamin yollarının ateşlendiğini bulmakla kalmadılar; aynı zamanda ödül merkezleri ile hafızayla ilişkili bir beyin bölgesi olan hipokampus arasındaki bağlantının arttığını da ortaya koydular. Ve sıkı durun: O anlarda beyinleri öğrenmeye hazır (primed) hale geliyordu —sadece genel kültür sorularının cevaplarını değil, herhangi bir şeyi öğrenmeye. Gruber’ın ekibi bunu, denekler genel kültür sorularıyla merak duymaya hazır hale geldikten hemen sonra onlara biraz rastgele bilgiler sunarak ve deneyden aylar sonra insanların ne kadarını hatırlayabildiğini test ederek kanıtladı: Denekler, sıkıcı olanlarla değil, ilginç genel kültür sorularıyla eşleştirilen bilgileri çok daha fazla hatırlayabiliyorlardı. Bu merak uyandırıcı sonuçlara dayanarak araştırmacılar, merakın beyni genel olarak öğrenmeye hazırladığını öne sürdüler.

Tommy Blanchard ve meslektaşları tarafından yapılan bir başka çalışma ise beyindeki ödül değerini ilişkilendiren bölgeyi —orbitofrontal korteksi (OFC)— inceledi. OFC farklı şeylere değer atar. Örneğin OFC, brokoliye karşı çikolataya farklı değerler atar, böylece bu değerlere göre kararlar verebiliriz (bir seçim şansı verilirse brokolinin yerine çikolatayı seçerim). Blanchard’ın ekibi, OFC'nin bilgiyi de benzer bir şekilde değerlendirip değerlendirmediğini bilmek istedi. Bilginin aslında bir ödül değeri var mıdır? Çalışmaları gösterdi ki gerçekten de var —orbitofrontal korteks nöronları sadece yiyecek ve su gibi şeyler için değil, bilgi için de aktifleşiyor! Hatta primatlarla yapılan çalışmalarda Blanchard’ın ekibi, primatların susamışken bilgi almak uğruna su içmek gibi somut ödüllerden vazgeçmeye istekli olduklarını buldu. Belki birileri sonraki adımı insanlarda dener ve bir sonraki metronun ne zaman geleceğini öğrenmek için ne kadar çikolatadan vazgeçmeye istekli olduğumuza bakar... Birlikte ele alındığında bu çalışmalar, "bilgi susuzluğu" sözünün mecazi bir ifadeden çok daha fazlası olduğunu gösteriyor. Merak, ödül temelli öğrenmeyle aynı temel davranışsal yolları takip etmekle kalmaz (ilgi merakı pozitif olarak pekiştirilir, yoksunluk merakı ise negatif olarak pekiştirilir), bilgi aynı zamanda beyinde kelimenin tam anlamıyla fiziksel bir ödül değerine sahiptir. Ve aradaki farkı, hissettiğimiz keyifli veya keyifsiz dürtü durumuna göre ayırt edebiliriz. Bizi içeri çeken bir ilgiyle hareket ediyorsak bu Litman’ın I-merakıdır (ilgi merakı). Bizi o huzursuz, kaşıntılı bilme ihtiyacı dürtüyorsa bu D-merakıdır (yoksunluk merakı). İkisi de öğrenmeyi tetikler. Sadece hissettirdikleri farklıdır.

Merak: İçsel Ödüller ve Dışsal Ödüller

Farklı lezzetler, farklı ödüller, farklı sonuçlar: Yoksunluk merakı dışsal ödüllere dayanırken, ilgi merakı doğası gereği (kendiliğinden) ödüllendiricidir (intrinsically rewarding).

Şimdi daha da derine inelim. Yoksunluk ve ilgi merakı, bedenlerimizde nasıl hissettirdikleri açısından farklı kategorilere ayrılır —yoksunluk kapalı, ilgi ise açık hissettirir. Bu davranışları yönlendiren ödül yapıları hakkında ne söylenebilir? Yoksunluk merakında cevabı elde etmek ödüllendiricidir. Bu varış noktasıdır. Bir yere varmaktır. Bu, dışımızdaki bir şeye bağımlıdır. Kelimenin tam anlamıyla cevabı bulmak zorundayızdır. Peki ilgi merakını ne yönlendirir? Yolculuğun kendisi. Başka bir deyişle, ilgilenme veya merak etme sürecinin kendisi kendi ödülüdür. Bu gerçekten çok önemlidir, bu yüzden tekrar söyleyeceğim. İlgi merakında, merak etme sürecinin kendisi iyi hissettirir. Kendisinin ödülüdür. Bu iki nedenden dolayı kritiktir. İlk olarak, bir ödül almak için dışımızdaki bir şeyi elde etmeye ihtiyacımız yoktur, yani kendiliğinden ödüllendiricidir. Buna istediğimiz zaman dokunabiliriz. İkinci olarak, kendiliğinden ödüllendirici olduğu için tükenmez. Diğer bir deyişle, I-merakıyla merak etmekten asla sıkılmayız. Laboratuvarım bunu araştırıyor ancak bu henüz bilimsel olarak kanıtlanmadı, fakat ilgi merakının açık hissettiren kalitesinin, bir şeyleri elde etmeye dayanan klasik dopamin yolundan farklı bir ödül yoluna bağlandığını tahmin ediyorum. Dopamin yolu bizi eksikliklere dayanarak bir şeyler elde etmeye iter. Örneğin, bir süredir içmediğimizde bir sigara içeriz, stresli olduğumuzda bir kurabiye ya da çikolata yeriz, bir durum üzerinde kontrolümüz olmadığında endişelenmeye başlarız ve o lanet film yıldızının adını hatırlayamadığımızda bir Google araması yaparız.

$$\text{Yoksunluk} = \text{Eksiklik odaklı gerçekleri bulma} \quad \Big| \quad \text{İlgi} = \text{Neşeli keşif}$$

Yoksunluk ve ilgi merakının hissedilen duyumları arasındaki farklar gerçekten çok önemlidir. Yoksunluk merakında bir eksiklikle başlarız ve temel çizgiye veya normale (her neyse o) geri dönmeyi amaçlarız. İlgi merakında ise normalden —yani ortada bir eksiklik yokken— neşeli bir keşfe ve serpilmeye doğru hareket ederiz. Yol boyunca sadece bir şeyler öğrenmekle kalmayız, bu süreç kendi içinde de iyi hissettirir. Sosyal medya, her iki türe de dokunabileceğimiz harika bir örnektir. Otomatik olarak, zihinsizce, kaşıntı-kaşıma şeklinde akışı kaydırıyor (scrolling) olabiliriz veya sosyal medyayı yeni şeyler öğrenmek için proaktif bir şekilde kullanıyor olabiliriz. Ve eğer dikkat etmezsek, ikisi arasında geçiş yaptığımızı fark etmeyebiliriz bile: Okuyacak ilginç bir şey bulana kadar akışı kaydırmak.

Şimdi fark etmiş olabilirsiniz ki, çoğumuz çocukken sahip olduğumuz o faltaşı gibi açılmış hayranlık uyandıran ilgi merakından, yetişkin olduğumuzda ağırlıklı olarak yoksunluk merakına geçiş yaparız. Aslında, dünyayı merakla keşfetmek söz konusu olduğunda o güzel hissi kaybetmişiz gibi gelebilir. İlgi merakından yoksunluk merakına bu geçiş muhtemelen doğası gereği pragmatiktir (faydacıdır): Bir çimen yaprağına ya da bir kelebeğe 10 dakika boyunca bakacak zamanımız yoktur. Başka bir deyişle, hayata devam etmek için hayatın nasıl çalıştığı hakkında yeterince şey biliriz, bu yüzden hayatta ilerlemekle (ya da sadece hayatta kalmakla) doğrudan uyumlu olmayan büyük soruları keşfetmek için geri adım atmayız. Bunun yerine, patronumuzu ya da arkadaşlarımızı harika bilgi birikimimizle etkilemek için (her ne kadar Google genel kültür kupamızı büyük ölçüde elimizden almış olsa da) ya da bir zihin tutulması yaşayıp bir şeyi hatırlayamadığımızda o "Bunu biliyordum!" kaşıntısını kaımak için spesifik bir şeyi bilmek istediğimiz o anlar tarafından yönlendiriliriz. Ve bu faydacılaşma sürecinde, yol boyunca bir şeyleri kaybetmiş olabiliriz...

Merak Odaklı Öğrenmeyi Süper Şarj Etmek: Çok Az veya Çok Fazla Bilmek Merakı Engeller

Merak odaklı öğrenmeyi optimize etmek için merak hakkında bildiklerimizi nasıl kullanabiliriz? Platon'a kadar uzanabilecek bir fikir vardır; o da hakkında hiçbir şey bilmediğiniz bir şey hakkında merak duymanın çok zor olduğudur. Ayrıca, uzmanı olduğunuz veya hakkında her şeyi bildiğiniz bir şey hakkında merak duymak da zordur, çünkü en azından yoksunluk merakı perspektifinden bakıldığında merak edilecek başka bir şey olmadığını —doldurulacak bilgi boşluğu kalmadığını— hissedebilirsiniz. Benim gibi bilim insanlarının yapmayı sevdiği gibi, bu durum ters U şeklinde bir eğri (inverted U-shaped curve) şeklinde grafiklendirilebilir. Dikey y ekseninde merakı ve yatay x ekseninde bilgiyi hayal edin. Çok az bilgiyle merak da çok düşüktür. Biraz bilgi edinildiğinde, merak yukarı doğru fırlar ve ters U şeklindeki eğrinin tepesine ulaşana kadar tırmanır. Son olarak, daha fazla ve çok fazla bilgi öğrenildikçe merak azalır, çünkü bilgi boşlukları doldurulmuştur.

Doğru Noktayı Bulmak: Merakın Ters U Şeklindeki Eğrisinin Tepesinde Kalmak

Bu ters U şeklindeki eğri son derece mantıklıdır. Bir konu hakkında kesinlikle hiçbir şey bilmiyorsak, daha fazlasını öğrenmek isteme olasılığımız daha düşüktür. Biraz biliyorsak ya da büyüleyici bir bilgi kırıntısı öğrenmişsek, daha fazlasını öğrenmek için içeri çekiliriz. İlgi merakı için daha önce kullandığım örneğe geri dönelim —hangi hayvanların ölene kadar büyümeye devam ettiği sorusu. Bu soruyu ilk duyduğumda, bazı hayvanların büyümeyi durdurmayabileceğini bile bilmiyordum. Bunu düşünmek aklıma bile gelmemişti —bu konudaki bilgim sıfırdı ve merakım da öyleydi. Bunun mümkün olduğunu öğrendiğim an merakım tavan yaptı. Bana bundan bahseden adam, Jonathan Schooler, aslında University of California Santa Barbara'daki araştırma laboratuvarında merak üzerine çalışıyor. İkimizin de dahil olduğu bir düşünce kuruluşunda kısa bir konuşma yaparken merak örneği olarak hangi memelinin ölene kadar büyüdüğünü sordu, bu yüzden cevabı almak için soru-cevap bölümünü beklemek zorunda kaldım. Yoksunluk merakım çılgına dönmüştü. Cevabı bilmek için deli gibi kaşınıyordum. Soru-cevap dönemine kadar pür dikkat kesilmiştim; soru sormak için elim hemen yukarı fırladı. "Peki, hangi memeliymiş?" diye sordum. Kanguru olduğunu söyledi. Ah, merakım giderilmişti ve bu yüzden daha fazlasını bilmek istemediğimi ya da buna ihtiyacım olmadığını düşündüm. İronik bir şekilde, merakın kökenleri üzerine kendi araştırmamı yaparken, Dr. Schooler'ın bana söylediği şeyi doğrulamak için internette hangi hayvanın ölene kadar büyüdüğüne dair bir arama yaptım; meraklı olduğum için değil, o bana söylediğinde merakım sönmüş olduğu için. Yine de, özellikle memeli diye belirtmedim. Sadece “hangi hayvan ölene kadar büyür” diye Google'ladım. Ve işte o zaman büyümeye devam eden bir sürü hayvan olduğunu öğrendim —o belirsiz büyüyenler (indeterminate growers). Bilmediğim için merakım yeniden fırladı. Ama bu bütün bir hayvan kategorisi olduğu için, bu sefer merakımı uyandıran ilgi merakımdı. Ve internette belirsiz büyüyenler hakkında öğrenebileceğim her şeyi öğrenmek için o yan yolda ne kadar zaman harcadığımı size söylemeyeceğim, ama bunun ters U şeklindeki bir eğriyle tamamen tutarlı olduğunu söylemekle yetineyim. Biraz öğrenmek beni daha fazlasını öğrenmek için meraklandırdı, ta ki yeterince öğrendiğimi düşünene kadar; o noktada merakım düştü.

Daha Fazlası Her Zaman Daha İyi Değildir: Bir Konuda Uzman Olduğumuzda, Onu Merak Etme Olasılığımız Daha Düşüktür

Peki, daha fazla merak ve öğrenmeyi tetiklemek için merak hakkındaki bu cezbedici bilgi kırıntısını nasıl kullanabiliriz? Sizin de çoktan fark etmiş olabileceğiniz gibi, biraz bilgiye sahip olmak merak pompasını hazırlamaya (prime) yardımcı olabilir. Peki çok fazla bilgimiz olduğunda ne olur? Bilginin bizi meraklandırmamasının bir nedeni, merakın bilgiye yönelik bir Goldilocks (Tam Kıvamında) kuralına sahip olması gibi görünmesidir. Zaten çok şey bildiğimiz bir konu hakkında bir bilgi kırıntısı alırsak, ters U eğrisinin çoktan diğer tarafına geçmişizdir. Beynimiz "Meh, bu konu hakkında zaten yeterince şey biliyorum, ilgilenmiyorum" der. Sosyal medyada gezinirken zaten bildiğimiz yeni bir makale görürüz ve kaydırmaya devam ederiz. Goldilocks’ın yatağı çok serttir, bu yüzden yoluna devam ederiz. Diğer taraftan, hakkında çok az şey bildiğimiz bir konu hakkında bir bilgi kırıntısı alırsak, bu da merak uyandırmayabilir. Bir örnek vereceğim ve ardından bunun neden böyle olduğunu açıklayacağım. Diyelim ki bir matematikçi koşarak yanınıza geliyor ve Fermat'nın son teoremini çözdüğünü söylüyor (ki bu aslında 1994'te çözüldü, ama tartışma uğruna henüz çözülmediğini varsayalım). Eğer bir matematikçi değilsiniz, "Fermat kim? Teoremi neydi? Aslında teorem nedir? Bir cebir denklemini nasıl çözeceğimi bile hatırlıyor muyum?" diye düşünebilirsiniz. Bir matematik dehası olsanız bile, "Eğer Fermat bu teoremi 1637'de ortaya attıysa ve henüz çözülmediyse, bu muhtemelen beni aşan bir şeydir. İlgilenmiyorum. Bunun yerine bir Google araması yapıp hangi hayvanların boyut olarak ölene kadar büyüdüğünü öğrenmeyi tercih ederim, çünkü en azından bunu anlayabiliyorum" diye düşünebilirsiniz. Ya da haber akışımızda gezinirken kara delikler hakkında yeni bir şeyler açıklayan yeni bir fizik keşfiyle ilgili bir haber görürüz. Bu, Goldilocks'ın çok yumuşak olan yatağı denemesine benzeyebilir. Kaydırmaya devam ederiz. Neden durum böyledir? Algılanan bilgi boşluğu çok büyük olduğunda, merak hissetmek yerine, onu doldurmak için ne kadar şeye ihtiyacımız olacağını hayal etmenin bunaltıcı hissettirdiği ve hatta anksiyete yaratabileceği ortaya çıkmıştır. Beynimizin o mükemmel Goldilocks yatağına ihtiyacı vardır: Bir konu hakkında çok az belirsizlik olması merak uyandırmakta başarısız olur; çok fazla belirsizlik ise anksiyeteyi kışkırtır. Merakı yaratan ve sürdüren şey —bir konuda bir şeyler bildiğimiz ama her şeyi bilmediğimiz, ulaşılabilir hissettiren— o orta zemindir.

Hepimiz Bir Şeyi Merak Ederiz: Zihnimizin Nasıl Çalıştığı

I-merakının avantajlarını nasıl deneyimleyebilir ve tadını çıkarabilirsiniz? Bir bilim insanı olup kozmosu (ya da benim durumumda beyni) araştırmak yollardan biridir. Ancak hepimiz için, çok derinden önemsediğimiz ve sürekli değişen bir konu vardır, bu yüzden U eğrisinin tepesini asla terk etmeyiz —her zaman daha fazlasını öğrenmekle ilgileniriz. O konu kendi deneyimimizdir. Çoğumuz kendimize çözülmesi gereken bir problem gibi, D-merakıyla yaklaşırız. Her zaman bize o "Aha!" hissini verecek ve bizde ne "yanlışsa" onu "düzeltecek" o eksik bilgi parçasını ararız. Ancak deneyiminize biraz I-merakı (ilgi merakı) uygulamak, yepyeni bir dünyanın kapılarını açar. Sıkı durun: Zihniniz hakkında merak inşa etmek ve bunu sürdürmek için mükemmel bir yerde olduğunuzu öne süreceğim. Ayrıca, o kaşınması gereken bir kaşıntı olan, bir bilgi boşluğundan kaynaklanan yoksunluk merakını inşa etmekten ziyade, iyi hissettiren o açık nitelikteki ilgi merakını inşa etmek için tam o doğru noktada (sweet spot) olduğunuzu iddia edeceğim. Ve bunun optimum düzeyde öğrenmek için mükemmel bir Goldilocks yeri olduğunu ekleyeceğim. Hazır mısınız? Başlayalım.

Ters U şeklindeki eğriyle başlayalım. Konu matematik ya da astrofizik değil; ki bunlar çoğumuz için bu konular hakkında çok az şey bildiğimizden merak yerine anksiyete yaratır, bunun yerine konumuz zihninizdir. Beyni ve zihni inceleyen bir nörobilimci olarak bile, zihnin nasıl çalıştığına dair her şeyi bilmediğimizi ilk itiraf eden ben olacağım, bu yüzden bilgi boşluğunun çok geniş olmaması için bunu biraz daraltalım. Kendi doğrudan deneyimimizden hepimizin bildiği bir şeye odaklanalım: Zihnimizin nasıl alışkanlıklar yarattığına. Eğer kitabımı okuduysanız, mindfulness uygulamalarımdan birini kullandıysanız veya beyninizin ödül sisteminin alışkanlıkları nasıl yönlendirdiğine dair kısa videomu izlediyseniz, bu zaten biraz bildiğiniz bir şeydir. Zihnimizin nasıl çalıştığını anlamakta henüz yeni olsanız bile, sadece daha önce ana hatlarını çizdiğim ödül temelli öğrenmeye (tetikleyici, davranış, ödül) odaklanın. Bu döngülerin günlük bağımlılıkları nasıl yönlendirdiğine daha derinlemesine bir bakış atmak isterseniz, o makale bunu ayrıntılı olarak açıklamaktadır.

Zihninizin tek bir kurabiyede her zaman durduğu ya da hiç stresli veya kaygılı hissetmediği ölçüde zihninize henüz tamamen hükmedemediğinizi tahmin ediyorum. Ve "Ah, keşke alışkanlıklar ve onları nasıl kıracağım hakkında her küçük bilgi kırıntısını bilseydim, zihnime hükmederdim" şeklindeki o meşhur bilgi boşluğunu doldurmaya çalışarak bir sürü yoksunluk türü merak tavşan deliğine girmiş olabilirsiniz.

Yoksunluk Merakı Tavşan Deliği: Bilgi Merakı Hazırlayabilir (Prime) Ama Kaşıntıyı Yok Etmek İçin Tek Başına Yeterli Değildir

Eğer mesele sadece daha fazla bilgiye sahip olmak olsaydı ve o bilgi biliniyor olsaydı, şimdiye kadar onu çoktan bulmuş olurdunuz —ve eğer bilseydim onu sizinle kesinlikle paylaşacağıma söz veriyorum. Ancak zihninize hükmetmek sadece bir kılavuz okumakla ilgili değildir. Alışkanlık oluşumu ve beynimizin ödülleri bularak nasıl öğrendiği gibi bazı bilgileri öğrenmek, bizi sadece ilgili ve meraklı kılmakla kalmaz, aynı zamanda boşlukları bir kitaptan veya bir YouTube videosundan ziyade kendi doğrudan deneyimimizden doldurabilmemiz için bizi doğru yöne yönlendirmeye de yardımcı olabilir. Ben bunu bilgeliğin hizmetindeki bilgi olarak görüyorum. Laboratuvarımdan ve diğer pek çok laboratuvardan elde edilen bilim, alışkanlıkların nasıl oluştuğuna dair temel unsurları ortaya koymuştur (kanıtlar için alışkanlık değiştirme stratejileri incelememe bakabilirsiniz); bu da kendi zihninizin tam olarak nasıl çalıştığını bilerek onunla birlikte çalışabilmeniz için o bilgeliği geliştirmek adına, her seferinde kendi doğrudan deneyiminiz hakkında merak duyacak doğru noktada (sweet spot) olmanızı sağlayacak kadar yeterli bir bilgidir. Ve bunların, alışkanlıklarınızın ne olduğunu merak etmenin yanı sıra bir alışkanlık döngüsüne tekrar yakalandığınızda ne öğrenebileceğinizi merak ederek o ters U şeklindeki eğrinin tepesinde kalmanız için sizi spesifik olarak nasıl hazırladığını muhtemelen görebilirsiniz.

Yoksunluk Merakı İlgi Merakını Tetikler. İlgi Merakı Kendini Besler

Şimdi hepsini bir araya getirelim. İlk olarak, merak için doğru bir nokta (sweet spot) var gibi görünüyor. Ezici derecede büyük hissettiren bir konu hakkında çok az şey bilmek, meraktan ziyade anksiyeteye veya korkuya yol açabilen bir belirsizliğe neden olur. Aynı zamanda alışkanlıklar hakkında her şeyi bilseydiniz ve alışkanlıkları istediğiniz zaman başlatıp durdurabilseydiniz, o bilgi boşluğunu artık merak duymayacağınız ( ve muhtemelen daha fazlasını öğrenmekle ilgilenmeyeceğiniz) bir noktaya kadar doldurmuş olurdunuz. İkinci olarak, yoksunluk merakını kendinizi ilgi merakına fırlatmak için bir mancınık olarak kullanabilirsiniz. Tıpkı sıra dışı boyutlara büyüyen memeliler ve hayvanlar hakkındaki örneğimde olduğu gibi, bir bilgi parçasını alabilir ve genel bir konu hakkında daha fazla ve daha fazla şey öğrenmeye yönelik doğal ilginizi beslemesine yardımcı olabilirsiniz. Örneğin, hepimiz kendimiz hakkında bilgi edinmeyi severiz, bu yüzden bu bilgiyi merak pompanızı hazırlamak için kullanıp kullanamayacağınıza bakın, böylece dışarı çıkıp zihninizin nasıl çalıştığını öğrenin! Merakı pratikte deneyimlemek için mindfulness egzersizlerinden birini de deneyebilirsiniz. Zengin ve doymuş bir hayat yaşamanın —hayatı her seferinde bir an olarak keşfetmenin— bir yolu olarak her şey hakkında meraklı olma alışkanlığını oluşturmaya başlayıp başlayamayacağınızı görün! Einstein'ın belirttiği gibi:

“Merakın kendi varoluş nedeni vardır. Sonsuzluğun, hayatın, gerçekliğin harika yapısının gizemlerini düşünen bir insanın hayranlık duymaması elde değildir. İnsanın her gün bu gizemin sadece küçük bir kısmını anlamaya çalışması bile yeterlidir. Kutsal merakınızı asla kaybetmeyin.”

İleriye doğru, merakla kalın!

Merakın Kısa (Pek de Neşeli Olmayan) Tarihi

Biraz tarihle başlayalım. Eden Bahçesi (Adem ile Havva) hikayesinden bu yana merak aslında arzu edilen bir şey olarak yorumlanmamıştır. “Ve kadın ağacın yenilmesinin iyi olduğunu, gözlere hoş göründüğünü ve insanı bilge kılacak arzu edilir bir ağaç olduğunu gördüğünde, onun meyvesinden aldı ve yedi; kocasına da verdi, o da yedi.” Bu durum, Tanrı'nın takdiriyle verilenden daha fazlasını bilme dürtüsünün bir göstergesi olarak, meraklarına yenik düşerek düşüşleri şeklinde yorumlanmıştır. Diğer bir deyişle merak, hoşnutsuzluğun bir işareti olarak görülmüştür. Meyveyi ye, bahçeden kovul. Bu kesinlikle Adem ve Havva hikayesinin en iyi yorumu değildir, ancak buradaki mesele merakın kötü bir üne sahip olmasıdır. 1600'lerde ünlü filozof Thomas Hobbes merakı “zihnin şehveti” olarak tanımlamış ve Blaise Pascal da merakın “yalnızca kibir” olduğunu eklemiştir. Onun ifadesiyle, “bir şeyi sadece onun hakkında konuşabilmek için bilmek isteriz.” Kedilerin kaderi de pek farklı olmamıştır. “Merak kediyi öldürdü” (curiosity killed the cat) sözü zaten neredeyse nereden gelmiştir? 1868 yılına gelindiğinde bir İrlanda gazetesi, “Bir keresinde merak bir kediyi öldürdü derler” şeklinde bir haber yapmış ve bu söz görünüşe göre bir atasözü olarak perçinlenmiştir. Proverbs: Maxims and Phrases kitabının 1902 baskısında, merak başlığı altındaki tek girdi “merak kediyi öldürdü” sözüdür. Kayıtlara geçmesi açısından belirtelim ki, Washington Post gazetesi 1916 yılında Blackie adında bir kedinin baca deliğine tırmandıktan sonra düşerek öldüğünü bildirmiştir. Ölüm sebebi: Merak...